Over openbare bibliotheken

Over openbare bibliotheken

Openbare bibliotheken nemen in het geheel van bibliotheeksector een eigen plaats in. De inrichtende macht van een openbare bibliotheek is in Vlaanderen is altijd een gemeente of intergemeentelijke organisatie. Zoals uit de definities in het bibliotheekdecreet en het decreet lokaal cultuurbeleid blijkt, waren de doelstellingen altijd gericht op kennis- en cultuuroverdracht en ontspanning van de bevolking. Objectiviteit en neutraliteit waren ook altijd belangrijk. Doorheen de jaren zijn deze basistaken dezelfde gebleven. Ze werden in de loop van de jaren natuurlijk anders ingevuld, dikwijls dankzij nieuwe technologische mogelijkheden.

Het uitgebreide netwerk aan openbare bibliotheken is het resultaat van het eerste decreet op openbare bibliotheken. Dat decreet van 1978 verplichtte alle Vlaamse gemeenten om een openbare bibliotheek in te richten. Er waren verplichte collectienormen, normen voor bouw, meubilair en inrichting en nog allerlei in uitvoeringsbesluiten opgenomen verplichtingen. Al die normen zorgden voor de uitbouw van kwaliteitsvolle openbare bibliotheken in heel Vlaanderen. Dit decreet professionaliseerde de werking van de openbare bibliotheken, die voordien voor een groot deel in het vrijwilligerswerk opereerden, zeker in kleinere gemeenten en dorpen. Uitgebreide personeelsnormen zorgden voor de instroom van gekwalificeerde bibliotheekmedewerkers.

Vanaf het einde van de jaren ‘90 begon de Vlaamse overheid het geweer van schouder te veranderen. De Vlaamse regering koos ervoor om meer vrijheid te geven aan lokale besturen en met doelstellingen te werken. Lokale besturen mochten de wijze waarop ze die Vlaamse doelstellingen wilden realiseren, zelf bepalen. Voor het lokale cultuurbeleid (cultuurraden, bibliotheken en cultuur- en gemeenschapscentra) werd dit geconcretiseerd door het decreet van 13 juli 2001. De hoofddoelstelling van dit decreet was gericht op het voeren van een integraal cultuurbeleid binnen de gemeente en op samenwerking van de lokale culturele organisaties en diensten. De verplichting om een bibliotheekbeleidsplan op te stellen, stimuleerde de bibliotheken om een visie op langere termijn te ontwikkelen en daarop hun dagelijkse werking af te stemmen. Enkele jaren later werd dit bibliotheekbeleidsplan onderdeel van een algemeen cultuurbeleidsplan.

Het decreet van 2001 schrapte onder andere alle specifieke regels voor de aanwerving van bibliotheekpersoneel maar er kwam wel een (door vele gemeenten niet uitgevoerde) verplichting om personeelskaders zo te wijzigingen dat minstens de helft van alle bibliotheekpersoneel hoger geschoold zou zijn (minstens Bachelor niveau). Bij een nieuwe decreetwijziging in 2012 zou deze verplichting echter sneuvelen. De maatschappelijke evolutie en het groeiende verwachtingspatroon van de bibliotheekbezoekers noopten de openbare bibliotheken nochtans om hoger gekwalificeerd personeel in te zetten. Voor de Vlaamse bibliotheeksector, openbaar en wetenschappelijk, werden in 2009 twee beroepsprofielen opgesteld: die voor bibliotheekmedewerker/informatiebemiddelaar en die voor bibliothecaris/informatiemanager.

Het decreet van 2001 richtte ook het steunpunt voor de openbare bibliotheken op, waar in het decreet van 1978 al sprake van was. Het kreeg de naam van “Vlaams centrum voor openbare bibliotheken”(VCOB). Voordien was er al ondersteuning vanuit het ministerie van cultuur dat o.a. aan de basis lag van de VLACC, de Vlaamse centrale catalogus. Het VCOB kreeg als taak de lokale bibliotheekwerking te ondersteunen, een Vlaams bibliotheeksysteem op te richten en meer algemeen om de Vlaamse openbare bibliotheken op de digitale snelweg te zetten. Omdat ook de provincies op deze terreinen actief waren en bv. provinciale bibliotheeksystemen ontwikkelden (PBS) om hun openbare bibliotheken te ondersteunen, groeide er onderhuids een conflict tussen de technologische doelstellingen van het VCOB en de provincies. In 2009 werd het VCOB samengevoegd met Locus, het steunpunt voor het lokale cultuurbeleid en de cultuurcentra, tot één gezamenlijk steunpunt: LOCUS. Het samenbrengen van deze twee steunpunten was ook een logisch gevolg van de nadruk die er decretaal maar ook op het terrein gekomen was op een integrale en transversale aanpak van het lokale cultuurbeleid.

De technologiepoot van het VCOB werd opgenomen in een nieuwe projectorganisatie Bibnet, waarin de Vlaamse overheid nadrukkelijk aanwezig was, samen met de provincies. Met Bibnet wilde de Vlaamse Overheid alle Vlamingen op gelijke wijze toegang bieden tot digitale informatie en diensten en dit via hun plaatselijke bibliotheek. Bibnet zorgde hiervoor door instrumenten te ontwikkelen die de lokale bibliotheken konden helpen om ook in het digitale tijdperk een betekenisvolle plek te zijn voor hun publiek. Zo beheerde Bibnet o.a. de centrale catalogus van de openbare bibliotheken en bood het digitale bestanden aan. In 2014 startte Bibnet met “Mijn bibliotheek” waarmee bibliotheekleden enkele bibliotheekfuncties van thuis uit kunnen beheren en raadplegen, zoals bv. de digitale krantenbank Gopress. Nog in 2014 startte Bibnet met een project waarbij bibliotheekleden tegen een kleine vergoeding (die vergoeding was een eis van de uitgevers) digitaal boeken konden ontlenen maar dit project werd na een jaar opgedoekt.

In 2016 veranderde de Vlaamse Overheid het geweer opnieuw van schouder en voegde ze Bibnet en LOCUS samen tot Cultuurconnect. Haar missie is “cultuurinstellingen ondersteunen en begeleiden in het scherpstellen en waarmaken van hun doelen in de digitale samenleving”. Cultuurconnect beheert verder de Vlacc, “Mijn Bibliotheek” en de PBS’en. Cultuurconnect startte in het najaar van 2016 de procedure op voor de realisatie van een bibliotheeksysteem voor alle Vlaamse openbare bibliotheken (EBS = het ééngemaakt bibliotheek systeem). De realisatie van dit EBS werd in september 2017 aan OCLC-HKA gegund met de bibliotheeksoftware Wise. Tussen najaar 2018 en 2022 zullen de 5 provincies en Brussel stapsgewijs overgaan naar dit nieuwe bibliotheeksysteem.

Hiervoor was er al sprake van de rol van de provincies in de technologische ondersteuning van de gemeenten. Via hun Streekgericht Bibliotheekbeleid (SBB), waarvan voor het eerst sprake was in het decreet van 2001, hebben de provinciebesturen de gemeentelijke bibliotheken nog op veel andere manieren ondersteund, o.a. de snelle uitrol van zelfuitleensystemen. Aan deze opdracht kwam in 2016 een abrupt einde. De Vlaamse regering Bourgeois besliste tot een vrij fundamentele taakwijziging voor de provincies. Hun bevoegdheden werden gereduceerd tot zogenaamde grondgebonden aangelegenheden. De culturele, sportieve en sociale werking verdween voor een stuk naar het lokale niveau maar voor een groot deel naar het Vlaamse niveau. De provinciale bibliotheekdiensten werden opgenomen in het Agentschap voor cultuur, sport en jeugd. Alles wat met de bibliotheeksystemen te maken heeft, werd doorgeschoven naar Cultuurconnect.

Ook de zogenaamde speciale openbare bibliotheken (voor slechtzienden, zieken, bewoners van woonzorgcentra ) werden in het bibliotheekdecreet van 1978 erkend en gesubsidieerd. Het decreet op het lokaal cultuurbeleid van 2001 bracht de bestaande organisaties samen tot twee specifieke organisaties voor mensen met een leesbeperking (Luisterpuntbibliotheek) en voor ziekenhuispatiënten en bewoners van woonzorgcentra (Zorgbib, Rode Kruis Vlaanderen). In het decreet van 2012 is voorzien dat deze instellingen met hun stakeholders moeten samenwerken en de openbare bibliotheken worden hier expliciet als partner vermeld. Het participatiedecreet van 16 januari 2008 organiseert dan weer de bibliotheekwerking voor gedetineerden in het kader van een totale socio-culturele werking in gevangenissen. Daarvoor zijn de openbare bibliotheken waar een gevangenis aanwezig is verantwoordelijk en worden via dit decreet hiervoor ook betoelaagd.

In 2012 kwam er nieuwe wijziging van het decreet op het lokaal cultuurbeleid. Alle sectorale plannen, zoals het cultuurbeleidsplan werden vervangen door gemeentelijke beleidsplannen. Iedere gemeente dient een dergelijk plan op te maken in het eerste jaar van de legislatuur, voor het eerst in 2013. De officiële doelstellingen waren minder planlasten voor de lokale besturen en een focus van het bestuur en de politiek verantwoordelijken op de vastgelegde strategische doelstellingen. Om subsidies te krijgen dienden de gemeentebesturen echter wel de door de Vlaamse overheid vastgelegde doelstellingen in hun beleidsplannen op te nemen. In de feiten was er dus alleen autonomie in de wijze waarop men die doelstellingen wilde realiseren.

Vanaf 2016 veranderde de Vlaamse regering o.l.v. Geert Bourgeois de manier van subsidiëren fundamenteel. Alle sectorale subsidies voor cultuur, sport en jeugd verdwenen en werden met het Gemeentefonds samengevoegd. Dat betekende in een pennentrek het einde van de belangrijkste onderdelen van het decreet op het lokaal cultuurbeleid én de afschaffing van de decretale verplichting om nog een openbare bibliotheek in te richten. Deze verplichting dateert van het bibliotheekdecreet van 1978 maar had haar wortels eigenlijk al in de wet Destrée van 1921. De verplichting om een bibliotheek te hebben, bleef om legistieke redenen wel bestaan voor de faciliteitengemeenten rond Brussel. Financieel verandert er voor de gemeenten niets. Ze blijven hetzelfde bedrag ontvangen maar zijn nu volledig vrij om dat te besteden volgens eigen wensen en noden. Deze middelen maken voortaan wel deel uit van het gemeentefonds maar worden merkwaardiger wijze niet geïndexeerd zoals de rest van het gemeentefonds. Misschien om deze middelen bij een nieuwe koerswijziging gemakkelijk opnieuw te kunnen oormerken? Of er inderdaad gemeenten zullen zijn die hun bibliotheek afschaffen, valt af te wachten tot de nieuwe bestuursperiode die na de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 start.

Waarom lid van de VVBAD worden?

  • Deel zijn van het netwerk van experten en collega's
  • Mee de belangen van de informatiesector behartigen
  • Korting krijgen op de activiteiten van de VVBAD
  • Toegang krijgen tot vakinformatie
  • Participeren in de verenigingsbesturen
Word lid

VVBAD maakt gebruik van cookies om uw gebruikservaring te optimaliseren. Door deze te accepteren of door gebruik te blijven maken van deze website, gaat u akkoord met het plaatsen van deze cookies. Wil u meer weten over cookies, of uw cookie-instellingen voor deze website aanpassen? Bekijk dan hier de voorwaarden.

© Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek, Archief & Documentatie vzw
Statiestraat 179 | B-2600 Berchem (Antwerpen)
Tel: (+32) 03 281 44 57 | email: vvbad@vvbad.be