Openbare bibliotheken

In het geheel van bibliotheek-, archief- en documentatiediensten nemen openbare bibliotheken een bijzondere plaats in. De openbare bibliotheek is een stille maar krachtige emancipatiemotor. Zij zijn een basisdienstverlening door openbare besturen in het leven geroepen met als specifieke taak in alle informatiebehoeften van alle inwoners van hun werkgebied te voorzien.

Daarbij bemiddelt de bibliotheek actief bij het beantwoorden van vragen en is ze actief op het gebied van cultuurspreiding en cultuurparticipatie. Bibliotheken werken in een geest van objectiviteit en vrij van levensbeschouwelijke, politieke en commerciële doelstellingen. Zij zijn één van de pijlers van onze democratische samenleving. Dit is in notendop samengevat wat het decreet houdende het stimuleren van een kwalitatief en integraal lokaal cultuurbeleid als opdracht voor de openbare bibliotheken bepaalt.

Het uitgebreide netwerk aan openbare bibliotheken in Vlaanderen is het resultaat van het eerste decreet op openbare bibliotheken. Deze bepalingen van 1978 verplichtten de gemeentebesturen om openbare bibliotheek op te richten. De opgelegde normeringen zorgden voor een ware expansie van bibliotheken, bibliotheekfilialen en uitleenposten over gans Vlaanderen. Dit decreet stimuleerde de werking van de openbare bibliotheken. De collectiebudgetten werden drastisch opgetrokken. De jaarlijkse publicatie van de gemiddelde boekenprijzen gaf een leidraad om het budget te berekenen. De collecties werden grondig gewied. Er waren verplichte afvoernormen, normen voor bouw, meubilair en inrichting en nog allerlei in de uitvoeringsbesluiten opgenomen verplichtingen, die zorgden voor de uitbouw van kwaliteitsvolle openbare bibliotheken in heel Vlaanderen. Het resultaat hiervan is dat 99% van de Vlaamse gemeenten over een openbare bibliotheek beschikt.

In 2002 werd door de Vlaamse Overheid gekozen om minder betuttelend en normerend op te treden. De doelstelling van het decreet was voornamelijk gericht op samenwerking van de lokale culturele partners en het voeren van een integraal cultuurbeleid. Het bibliotheekbeleidsplan werd in de gemeenten met een cultuurbeleidscoördinator één van de onderdelen van een algemeen cultuurbeleidsplan. Deze verplichting zette de bibliotheken er toe aan een lange termijn visie te ontwikkelen en daarop hun dagelijkse werking af te stemmen. De mogelijkheid om met andere bibliotheken samen te werken binnen een wettelijk kader was een even belangrijk element.

De opdrachten van de openbare bibliotheken kan je onder vijf grote noemers samenvatten cultuur, informatie en kennis, educatie (en levenslang leren), ontmoeting en ontspanning. De maatschappelijke evolutie en het groeiende verwachtingspatroon van de burgers noodzaakte de openbare bibliotheek om meer gekwalificeerd personeel in te zetten. Het decreet verplichtte de gemeentebesturen dan ook om de personeelsformatie van de bibliotheken aan te passen en meer hoger opgeleid personeel in dienst te nemen. Voor de Vlaamse bibliotheeksector werd in 2009 twee nieuwe beroepsprofielen opgesteld: die voor bibliotheekmedewerker/informatiebemiddelaar en die voor bibliothecaris/informatiemanager.

Sinds 1 januari 2009 vormen de afzonderlijke steunpunten voor bibliotheken (VCOB) en cultuur (CultuurLokaal) één gezamenlijk steunpunt: LOCUS. Het samenbrengen van deze twee steunpunten is een logisch gevolg van de nadruk die er de voorbije jaren op het terrein gekomen is op een integrale en transversale aanpak van het lokale cultuurbeleid. LOCUS ondersteunt de gemeenten bij de uitbouw van hun cultuurbeleid. Het steunpunt is een autonome organisatie en werkt in het kader van een beheersovereenkomst met de Vlaamse regering.

Naast LOCUS werd de projectorganisatie Bibnet opgericht. Met Bibnet wil de Vlaamse Overheid ervoor zorgen dat alle Vlamingen op gelijke wijze vrije toegang krijgen tot digitale informatie en diensten, via hun lokale bibliotheek. Bibnet zorgt hiervoor door een aantal concrete instrumenten te ontwikkelen die de lokale bibliotheken helpen om ook in het digitale tijdperk een betekenisvolle plek te zijn voor het publiek te zijn voor het publiek. Zo beheert Bibnet o.a. de centrale catalogus van de openbare bibliotheken, ontwikkelt instrumenten waarmee bibliotheken hun eigen collectiebeleid efficiënter kunnen organiseren, reikt instrumenten en technologie aan waar lokale bibliotheken makkelijk mee aan de slag kunnen om aanwezig te zijn op de populaire webplekken waar internetgebruikers zich bevinden (Google, Facebook, Librarything, Netvibes en de platformen van de toekomst) ,...

Een andere speler op het terrein zijn de provinciale diensten Streekgericht Bibliotheek Beleid (SBB). In iedere Vlaamse Provincie is een SBB actief. Ieder SBB heeft een andere invulling en kampt met andere noden. Alle provincies werken al een tiental jaar aan de uitbouw van een eigen provinciaal bibliotheeksysteem (PBS). Bibliotheken van kleine gemeentebesturen die vaak niet over de nodige competenties en middelen beschikten, konden op die manier instappen in digitale online ontsluitingsystemen. Met het bibliotheekportaal ‘bibliotheek.be’ wil Bibnet de komende jaren de verschillende provinciale systemen verbinden. Op die manier kan de gebruiker op een eenvoudige manier zicht krijgen in welke Vlaamse openbare bibliotheek bepaalde materialen aanwezig zijn.

Naast het PBS organiseren de SBB’s ook regelmatig opleidingen, studiedagen, acties, ondersteunen zij lokale of regionale initiatieven en sturen zij een vertegenwoordiger naar het overleg van diverse regionale samenwerkingsverbanden.

Dat openbare bibliotheken moeten en ook daadwerkelijk meer en meer over de gemeentegrenzen samenwerken, blijkt uit de vele regionale samenwerkingsverbanden. De samenwerking situeert zich vooral op het vlak van promotie, activiteiten en opleidingen. Verdergaande samenwerking op het gebied van bijvoorbeeld gezamenlijke aankoop van collectieonderdelen of andere werkingsmiddelen stuit nog al te vaak op lokale autonomie en gemeentegrenzen.

Het decreet op het integraal lokaal cultuurbeleid heeft samen met andere decreten voor een nieuwe dynamiek gezorgd binnen de openbare bibliotheeksector. Bibliotheken zijn meer naar buiten getreden, zoeken actief naar andere partners en verkennen elk op hun eigen manier de grenzen van de bibliotheek van de toekomst. En dit duidelijk met resultaat. Op verschillende plaatsen in Vlaanderen is er de laatste jaren zwaar geïnvesteerd in nieuwe schitterende openbare bibliotheken. De komende jaren staan tal van nieuwbouwprojecten en verbouwingsprojecten in de sector op stapel. Dit getuigt van het geloof van de betrokken gemeentebesturen en de gemeenschap in de toekomst van hun openbare bibliotheek.