Erfgoedbibliotheken
Vlaanderen telt talrijke erfgoedbibliotheken. Deze instellingen beheren collecties cultureel erfgoed die kunnen lopen van de oudste schriftmaterialen en de eerste gedrukte werken tot de moderne en hedendaagse gedrukte en digitale publicaties.
Vaak gaat het om rijke historische collecties, waardoor deze bibliotheken fungeren als geheugeninstellingen van ons intellectueel patrimonium. Zoals blijkt uit de onderzoeksrapporten van Jeroen Walterus (Bewaar(de)bibliotheken in Vlaanderen uit 2003) en Ludo Simons (Bewaarbibliotheken in Vlaanderen. Ideeën voor een beleid ter zake uit 2005) is het veld van erfgoedbibliotheken erg hybride en moeilijk af te bakenen; de meeste maken deel uit van een andere instelling (zoals openbare bibliotheken, universiteiten, kloosters en archiefinstellingen), die erfgoedbeheer niet noodzakelijk als kernopdracht heeft. Zelfstandige bewaarbibliotheken zoals bijvoorbeeld de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience in Antwerpen zijn veeleer zeldzaam.
Beide auteurs stelden ook vast dat erfgoedbibliotheken uiteenlopende noden en behoeften kennen en dat de achterstanden op alle vlakken enorm zijn. Om die reden werd in 2005 met steun van de Vlaamse Gemeenschap een overlegplatform voor bewaarbibliotheken opgericht onder de naam ‘Erfgoedbibliotheken Vlaanderen’. Opzet was om de zichtbaarheid van en de samenwerking tussen erfgoedbibliotheken te versterken. Hiertoe nam dit platform verschillende initiatieven, waaronder het in kaart brengen van de bewaarcollecties in Vlaanderen en Brussel en de publicatie van een themanummer van Bibliotheek- & archiefgids. In aanloop naar het Cultureel-erfgoeddecreet werd de werking van ‘Erfgoedbibliotheken Vlaanderen’ in 2008 op een laag pitje gezet.
Het Cultureel-erfgoeddecreet van mei 2008 betekende een doorbraak omdat de Vlaamse overheid hiermee voor het eerst de aanzet gaf tot de ontwikkeling van een structureel beleid voor erfgoedbibliotheken, en wel op twee manieren. Vooreerst kunnen in navolging van de musea voortaan ook culturele archiefinstellingen én erfgoedbibliotheken een kwaliteitslabel aanvragen als een (weliswaar symbolische) erkenning voor een kwaliteitsvolle werking. In tegenstelling tot die andere collectiebeherende instellingen kunnen bibliotheken voorlopig geen individuele werkingssubsidie ontvangen voor hun erfgoedwerking.
Daarnaast voorziet artikel 38 van dit decreet in de oprichting en subsidiëring van een Vlaamse Erfgoedbibliotheek als instrument ter ondersteuning van de zorg voor en de ontsluiting van cultureel erfgoed van erfgoedbibliotheken. Door de Vlaamse Erfgoedbibliotheek expliciet als netwerkorganisatie van representatieve erfgoedbibliotheken in te schrijven in het decreet trekt de Vlaamse Gemeenschap niet alleen de kaart van samenwerking, kennisdeling en expertise-uitwisseling, maar kiest ze ook voor een innoverende institutionele werkvorm in het erfgoedlandschap.
De vzw Vlaamse Erfgoedbibliotheek werd eind 2008 opgericht door zes partnerbibliotheken, waarvan enkele ook verankerd zijn in de academische wereld: de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience in Antwerpen, de Openbare Bibliotheek Brugge, de Provinciale Bibliotheek Limburg in Hasselt, en de universiteitsbibliotheken van Antwerpen, Gent en Leuven. Doelstellingen van deze organisatie zijn o.a. de ontwikkeling van een collectiebeleid rond Flandrica, de ontwikkeling van een virtuele Vlaamse erfgoedbibliotheek (www.flandrica.be), het opzetten van onderzoek (waaronder masterplannen rond de conservering en ontsluiting van erfgoedcollecties in Vlaanderen en Brussel), de opbouw en verspreiding van expertise en het bibliografisch ontsluiten van erfgoedcollecties.
Dit laatste gebeurt via twee projecten: de Short Title Catalogus Vlaanderen (STCV), een online bibliografie van publicaties gedrukt in Vlaanderen in de zeventiende en achttiende eeuw, en Abraham, een online databank van Belgische kranten bewaard in Vlaamse bibliotheken en andere erfgoedinstellingen. Ook het organiseren van en meewerken aan communicatie- en publieksinitiatieven die de zichtbaarheid van Vlaamse erfgoedbibliotheken vergroten behoort tot het takenpakket van de Vlaamse Erfgoedbibliotheek. Het samenwerkingsverband moet immers niet alleen voor de stichtende partnerbibliotheken een meerwaarde genereren, maar voor de hele cultureel-erfgoedgemeenschap rond het typografisch erfgoed.
Een belangrijk instrument tot kennisopbouw en -verspreiding binnen deze gemeenschap is de website van de Vlaamse Erfgoedbibliotheek, die op korte tijd uitgegroeid is tot een essentiële portaal voor medewerkers van erfgoedbibliotheken, onderzoekers en al wie belangstelling heeft voor cultureel erfgoed. Die vinden er niet alleen een overzicht van de initiatieven en projecten van de Vlaamse Erfgoedbibliotheek en haar partners, maar ook allerhande informatie (bronnen, rapporten, links enzovoort) die de werking van erfgoedbibliotheken versterkt. Met dezelfde bedoelingen kreeg het overlegplatform ‘Erfgoedbibliotheken Vlaanderen’ bij de feestelijke voorstelling van de vzw in juni 2010 een nieuw leven als forum voor dialoog, informatie-uitwisseling en samenwerking voor de sector van erfgoedbibliotheken. Het platform opereert nog steeds als intersectorale commissie van de Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek, Archief en Documentatie (VVBAD) onder de vleugels van de Vlaamse Erfgoedbibliotheek.
