Om een beeld te krijgen van de evoluties van de laatste jaren, legden we ons oor te luister bij professionals uit de hele bibliotheek- en archiefsector. We interviewden Paul Gervoyse (OB Oostkamp), Stijn Meersseman (Arteveldehogeschool Gent), Leen van Dijck (Letterenhuis), Willy Van de Vijver (Stadsarchief Mechelen), Dieter Suls (Modemuseum Antwerpen), An Renard (Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience) en Inge Van Nieuwerburgh (Universiteitsbibliotheek Gent).

Professionalisering

"Professionalisering is één van de grote veranderingen van de laatste vijf á tien jaar. Meer dan vroeger is alles strikt gereguleerd. Alles wat een bibliotheek doet, wordt vooraf in beleidsplannen gegoten. Vroeger gebeurde alles meer ad hoc," aldus Paul Gervoyse. " Onder meer Human Resources Management, een belangrijk onderdeel van onze opdracht, is nu beter geregeld. Het gevolg is wel dat de bibliothecaris zich ontwikkeld heeft tot een manager van een bibliotheek."

An Renard zit op dezelfde lijn: "De bibliothecaris is de laatste jaren geëvolueerd van een ambtenaar naar een overheidsmanager die enorm klantgericht moet werken. Binnen de bibliotheek- en archiefopleidingen zou er daarom meer aandacht moeten geschonken worden aan deze managementstaken."

Leen van Dijck ervaart een gelijkaardige tendens in het Letterenhuis. "Tegenwoordig moeten archivarissen beleidsmatig te werk gaan. Ze moeten zich aan standaarden houden en werkprocessen managen. De intuïtieve manier van werken is er niet meer bij."

In het Modemuseum was deze evolutie heel goed te voelen. "Vroeger was de museumbibliotheek de persoonlijke speeltuin van de museumconservator. Nu is het een moderne, publieksgerichte afdeling waar de bezoeker centraal staat," vertelt Dieter Suls.

Erfgoed

De opkomst van erfgoed, in al zijn facetten, heeft onmiskenbaar het bibliotheek- en archieflandschap veranderd. Bibliothecarissen en archivarissen doen volop mee aan activiteiten zoals Erfgoeddag, ze werken samen met de lokale erfgoedcellen, stallen hun erfgoedcollecties uit, ...

Onder impuls van het Cultureel-erfgoeddecreet is archiefwerking de museumwereld binnengeslopen. "Vóór dit decreet was het niet mogelijk dat een instelling als het Letterenhuis voor zijn archiefwerking erkend zou worden. Alleen is er op dit moment nog te weinig aandacht voor cultureel erfgoed binnen de archiefopleiding," weet Leen van Dijck.

Naast de privaatrechtelijke archieven sprongen ook publieke archiefinstellingen als het stadsarchief van Mechelen op de kar van het erfgoed. Uiteraard heeft dit ook zijn gevolgen voor het takenpakket van de archivaris. "De archivaris kan nu creatiever met de archiefcollectie omspringen.

Vroeger beperkte publiekswerking zich eerder tot het occasioneel uitgeven van een publicatie of organiseren van een tentoonstelling. Nu staat de archivaris meer in contact met andere spelers in het erfgoedveld, en communiceert hij ook op andere manieren over erfgoed.

De keerzijde is dat de valorisatie van de archieven steeds meer tijd vraagt van de archivaris. Daardoor blijft het ander werk liggen," aldus Willy Van de Vijver. Het stadsarchief van Mechelen pakt binnenkort trouwens uit met een tentoonstelling rond hun erfgoedbibliotheek.

De stijgende waardering voor (cultureel) erfgoed heeft nog een aantal minder positieve neveneffecten op het takenpakket. Particulieren die een (waardevol) archief bezitten, beseffen meer dan vroeger wat de waarde van dat archief is. De ‘erfgoedarchivaris' of ‘-bibliothecaris' moet daardoor meer en harder onderhandelen om archieven en boekencollecties te verwerven. Door de stijgende invloed van de digitale bronnen wordt het in de toekomst ook moeilijker om fondsen vrij te krijgen voor de bewaring en restauratie van originele materialen.

Digitalisering en digitale archivering

De digitale revolutie heeft het bibliotheek- en archieflandschap de laatste jaren grondig hertekend. De opkomst van e-mail en internet zorgden niet alleen voor veranderingen die zich in elke administratie hebben doorgezet, zoals de snelheid en vorm van communicatie, maar ook voor heel specifieke beroepseigen problemen.

Zo hebben ‘digital born' archieven hun heel eigen problematiek, onder meer op het vlak van bewaring en beschrijving. Daardoor neemt de complexiteit voor de archivaris toe. In de toekomst zal er meer nood zijn aan gespecialiseerde digitale archivarissen.

Digitale archivering is niet alleen een thema binnen archieven. Bibliotheken zoals de Universiteitsbibliotheek van Gent worden er evengoed mee geconfronteerd. "Op dit moment zijn we vooral bezig met het digitaal archiveren van scans van de erfgoedcollectie en van full text bestanden uit de institutional repositories, maar de uitdaging is de verschillende digitale databestanden die aan de universiteit worden geproduceerd te beheren," aldus Inge Van Nieuwerburgh. "Nu is het vaak nog zoeken hoe je omgaat met digitale bestanden. Wat doe je zelf, wat besteed je uit? Hoe gaan we de digitale bestanden aanbieden?"

De toename van digitale bronnen zorgt in alle types van bibliotheken voor een andere benadering. Aan de ene kant hebben digitale bronnen het makkelijker gemaakt om toegang tot informatie te krijgen en kan je gemakkelijker informatie met elkaar delen.

Aan de andere kant is die toegang regelen en structureren dan weer complexer geworden. Digitale bronnen zorgen voor andere vragen, en vragen daardoor andere benaderingen en vereiste competenties. Het toevoegen van metadata aan digitale bronnen zorgt bijvoorbeeld voor een ander soort catalografie.

Informatie- en instructievaardigheden

De opkomst van het groepsleren in hogescholen zorgt voor meer druk op de werktijden - bibliothecarissen moeten binnen ruimere uurschema's werken - maar ook voor een andere invulling: bibliothecarissen zijn soms meer zaaltoezichter dan ze zelf willen.

"Een uitdaging voor de toekomst wordt de groei van het afstandsleren, de zelfstudie en het levenslang leren. Meer nog dan vroeger moeten hogeschoolbibliothecarissen instructievaardigheden hebben, zodat ze de gebruikers wegwijs kunnen maken in alle bibliotheektoepassingen. Door het afstandsleren zien ze hun gebruikers niet langer, maar je moet hen evengoed van op afstand kunnen bedienen.

Het levenslang leren zorgt dan weer voor een veel diverser publiek. Steeds meer ouderen vinden nu ook hun weg naar de hogeschoolbibliotheek, wat een andere aanpak vraagt van de bibliotheekmedewerker," aldus Stijn Meersseman.

Hoe blijf ik een belangrijke rol spelen in het informatielandschap van morgen? Het is waarschijnlijk de grootste uitdaging voor de bibliothecaris van morgen. Meer dan ooit moeten bibliothecarissen zich profileren als gidsen in de digitale samenleving.

Om een alternatief te kunnen bieden tegen zoekmachines moeten de informatievaardigheden van de bibliothecaris zelf beter zijn dan vroeger. Je moet de hedendaagse gebruiker snel en doeltreffend naar de gewenste informatie kunnen begeleiden, anders ben je hem kwijt.

Over het muurtje kijken

Dankzij de veranderingen binnen de bibliotheek- en archiefsector is er meer nood aan samenwerking over de sectorgrenzen heen. Bibliothecarissen, geconfronteerd met de lange termijnbewaring van digitale bestanden, moeten samenwerken met archivarissen. Ook rond erfgoed zijn er veel gemeenschappelijke thema's, zoals communicatie en publiekswerking. "Misschien moet er zelfs een gemeenschappelijke opleiding komen," vraagt An Renard zich af.

Aan de Universiteit Gent is er alvast een verregaande samenwerking tussen archivarissen en bibliothecarissen. Sinds 1 januari van dit jaar werken de Universiteitsbibliotheek en de archiefdienst van UGent onder één dienst.

Professionalisering, digitalisering, erfgoed, groepsleren, ... hebben de manier van werken voor de bibliothecaris en archivaris van vandaag grondig door elkaar geschud. Een gevolg van al deze evoluties is dat de specialisten steeds meer aan terrein winnen ten koste van de allrounders.

Maar die specialisten kunnen dan wel aan de slag binnen de hele bibliotheek- en archiefsector. Wie meer over deze, en andere evoluties van het beroep te weten wil komen, kan terecht op onze studiedag Focus op ... het beroep op 9 september in de Provinciale Hogeschool Limburg in Hasselt.

Alle informatie over deze studiedag vindt u hier.

Tekst: Francis Vlieghe