De sectie Openbare Bibliotheken van de Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek-, Archief- en Documentatiewezen (VVBAD) beschouwt het als één van haar belangrijkste opdrachten om de beroepsbelangen te behartigen van het personeel dat in de openbare bibliotheek werkt. Deze optie bewoog de sectie ertoe een beroepscode te ontwerpen, waarmee zij een leemte wil invullen die zich al vele jaren in de sector laat gevoelen.

Beroepscode van de bibliothecaris in de Openbare Bibliotheek
onder redactie van Dora De Haeck, Paul Gervoyse, Relinde Raeymaekers en Rita Van de Wiele

Met 'bibliothecaris' wordt in deze tekst bedoeld: iedereen die in een openbare bibliotheek werkt en bibliotheekactiviteiten verricht zoals collectievorming, dienstverlening aan het publiek en informatiebemiddeling.

Met deze code wil de sectie Openbare Bibliotheken drie doelstellingen realiseren:

• voor de bibliothecaris: gedragsregels bieden bij de uitoefening van zijn beroep;
• voor het openbaar bibliotheekwerk: garanties bieden voor kwaliteitsbewaking;
• voor de buitenwereld: een ruimere erkenning en een betere profilering van het beroep bewerkstelligen.

Deze beroepscode omschrijft de taken en de verantwoordelijkheden van de bibliothecaris, de eisen op het vlak van zijn vakbekwaamheid en de deontologische regels voor taakuitvoering. Deze regels worden niet opgesteld om specifieke problemen op te lossen, maar ze schetsen een ethisch kader, een leidraad bij de beroepsuitoefening. Omdat de maatschappij en het bibliotheekwerk voortdurend in beweging zijn, krijgen deze grondregels een uitgesproken dynamisch karakter. De code moet dan ook regelmatig geëvalueerd worden en zo nodig aangepast aan nieuwe omstandigheden en/of ontwikkelingen in de sector.

De beroepscode bevat geen geldelijke of administratieve regelingen. Deze zijn te vinden in de wetgeving van de inrichtende instanties en van de Vlaamse Gemeenschap. De code houdt hier uiteraard wel rekening mee.

Het beroep

Het takenpakket van de bibliothecaris behelst drie grote activiteiten die nauw met elkaar verbonden zijn en die voortdurend in wisselwerking zijn:

• documenten verwerven, ontsluiten en presenteren;
• informatiebemiddeling;
• planning, organisatie en beheer van de bibliotheek.

Informatiebemiddeling is de hoofdopdracht. De verwerving, de ontsluiting en de presentatie van documenten evenals het beheer van de bibliotheek als bedrijf, staan in functie van deze doelstelling.

Informatiebemiddeling is geen passief gebeuren. De bibliothecaris bemiddelt actief tussen de vraag en het aanbod, tussen de leveranciers en de (potentiële) gebruikers. Hij moet optreden als de verdediger van de vrije toegang tot informatie in aangelegenheden als het leenrecht of de openbaarheid van bestuur. Informatie moet hier in de ruimste betekenis geïnterpreteerd worden: alle cultuuruitingen die door middel van woorden, beelden of geluiden vastgelegd zijn, ongeacht de drager. Bepalend voor de vorm en de aard van de informatiebemiddeling zijn de informatiebehoeften van de inwoners van het werkgebied en de plaats die de openbare bibliotheek inneemt in het geheel van bibliotheek- en documentatievoorzieningen.

Naast het belang dat de bibliothecaris hecht aan de informatieve functie, moet hij uiteraard ook aandacht hebben voor de recreatieve en de educatieve functie van de openbare bibliotheek. Prioriteiten hier zijn gebruikersintroductie en -instructie, het werken met bijzondere groepen gebruikers en promotie van de bibliotheek.

De bibliothecaris leert niet alleen hoe de huidige gebruikers moeten omgaan met informatie, maar moet ook de grote groep van niet-gebruikers op een actieve en creatieve manier stimuleren om de openbare bibliotheek te gebruiken.

Kennis en vaardigheden

De bibliothecaris moet over de vereiste beroepsdeskundigheid beschikken. Die verwerft hij in eerste instantie door een aangepaste beroepsopleiding. Vorming en bijscholing in de vorm van studiedagen, cursussen, vakliteratuur en werkoverleg met collega's moeten ertoe bijdragen dat hij zijn vakkennis actueel houdt en zijn inzichten verruimt. Omdat dit fundamentele voorwaarden zijn voor kwaliteit in de beroepsuitoefening, moet ook het deeltijds personeel op een gelijkwaardige manier aan bijscholingsactiviteiten deelnemen.

Naast beroepsdeskundigheid is een brede belangstelling voor ontwikkelingen op economisch, politiek, sociaal, cultureel en wetenschappelijk gebied onontbeerlijk om de bibliotheekopdrachten degelijk te vervullen.

De bibliothecaris beschikt over inzicht, kennis en vaardigheid inzake:

• het informatieaanbod;
• de presentatie en de ontsluiting van het informatieaanbod;
• de informatievoorzieningen op lokaal, regionaal en nationaal vlak;
• de media;
• de informatiebehoeften van de effectieve en de potentiële gebruikers in hun werkgebied;
• het zoekgedrag van gebruikers;
• communicatie en gebruiksgericht handelen.

Leidinggevende functies vereisen bovendien kennis en vaardigheden inzake:

• communicatie met (subsidiërende) overheden;
• bedrijfsbeheer en bedrijfscommunicatie;
• personeelsbeleid;
• public relations.

Beroepsethiek

Als informatiebemiddelaar draagt de bibliothecaris een maatschappelijke verantwoordelijkheid ten aanzien van de gebruikers en het bibliotheekwezen. Hij moet ervoor zorgen dat de openbare bibliotheek ook daadwerkelijk uitvoering geeft aan een grondbeginsel van de democratie, met name het recht van elke burger op informatie.

Daarom is het noodzakelijk dat de bibliothecaris de volgende ethische gedragscode volledig onderschrijft en te allen tijde respecteert:

• de bibliothecaris waarborgt het recht op en vrije toegang tot informatie voor iedereen;
• de bibliothecaris respecteert bij de uitvoering van zijn taken de beginselen van openheid, openbaarheid en objectiviteit;
• de bibliothecaris wijst elke poging tot of vorm van censuur uitdrukkelijk af. Actualiteit, representativiteit en pluriformiteit vormen de leidraad om collecties samen te stellen. Hij maakt zijn persoonlijke opvattingen ondergeschikt aan zijn professionele verantwoordelijkheden;
• de bibliothecaris respecteert in alle opzichten de privacy van de gebruikers;
• de bibliothecaris handelt onpartijdig en onbevooroordeeld ten overstaan van alle gebruikers, ongeacht taal, ras of overtuiging;
• de bibliothecaris beoogt permanent de kwaliteit van de dienstverlening en het aanbod te verbeteren;
• de bibliothecaris werkt samen met andere bibliotheek- en documentatievoorzieningen.

(dit document werd opgesteld op 18 januari 1994 en geactualiseerd op 7 april 1997)
Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek-, Archief- en Documentatiewezen (VVBAD)