Of we het nu graag horen of niet, aan openbare bibliotheken is een elitair randje blijven hangen. In België (en vooral Vlaanderen) werd de openbare bibliotheek anderhalve eeuw geleden één van de instrumenten om mensen aan een ideologische zuil te binden en hen te indoctrineren in de betreffende moraal, de zogenaamde volksverhef- fing. In Groot-Brittannië creeerde de middenklasse in die periode de openbare bibliotheek voor eigen gebruik. Een kleine groep van autodidactische arbeiders kon dankzij de bibliotheek opklimmen op de sociale ladder. Minder succesvol was echter de aanpak van de behoeften van degenen die in de marge van de samenleving leefden.
In het licht van deze historische erfenis en de huidige diversificatie van de samenleving, vinden de auteurs, John Pateman en John Vincent, dat openbare bibliotheken een belangrijke en acute rol te spelen hebben in de strijd voor meer sociale rechtvaardigheid.
Voor de auteurs was hun evaluatie van opeenvolgende legislaturen van New Labour en de vooruitzichten bij de komst van de conservatieven in de regering, de concrete aanleiding van dit boek. De evaluatie van de vorige legislaturen is niet bijzonder positief: Er ontwikkelden zich aan de basis enkele inspirerende projecten, maar er was geen sprake van bindende en duurzame strategische impulsen.
Ook wereldwijd komen openbare bibliotheken steeds meer onder druk te staan, terwijl deze instellingen, volgens de auteurs, meer dan ooit nodig zijn. Naast de financiële perikelen zorgt ook het digitale geweld dat kleine, lokale bibliotheken in vraag worden gesteld. In deze onzekere tijden moeten bibliotheken meer dan ooit hun return on investment bewijzen, hun missie heruitvinden en die op de agenda van de politiek plaatsen. Het is dan ook de grote verdienste van de auteurs dat ze een concrete invulling geven aan deze verzuchting.
Sociale uitsluiting is ook bij ons een reëel probleem en in deze versnellende maatschappij acuter dan ooit. Hele groepen blijven immers verstoken van de nieuwste communicatie- en informatiemiddelen.
Bibliotheken zien echter te weinig in dat ze hier een belangrijke rol te spelen hebben. Indien openbare bibliotheken in de toekomst nog een relevante rol willen spelen in hun lokale gemeenschap, dan moeten ze zichzelf dringend op de agenda van dit maatschappelijk discours zetten. De groep traditionele gebruikers van de bibliotheek haakt gestaag af door de aangeboden alternatieven. Bibliotheken moeten kiezen voor niet voor de hand liggende doelgroepen en diensten. De bibliotheekdiensten dienen vooral sociale achtergestelde groepen te ontvoogden. De bibliotheek moet zich dus integreren in de lokale samenleving en zich er niet boven stellen.
Toch zal dit veranderingsproces niet eenvoudig zijn, bibliotheken zijn immers, volgens de auteurs, nog veel te sterk gefocust op een elitaire (én makkelijke) vorm van dienstverlening met de verouderde professionele praktijken en attitudes van dien. Bibliotheekmedewerkers moeten minder ‘aanbieden' en meer begeleiden op maat en oplossingsgericht te werken.
De auteurs stelden met dit boek een dwingende manifest op voor verandering en schetsen praktische werkwijzen waarop openbare bibliotheken zich kunnen omvormen. Op dit moment wordt de openbare bibliotheekdienst in hun land bedreigd door aanzienlijke bezuinigingen, maar het is hartverwarmend dat deze twee auteurs in staat zijn om een rechtvaardiging te vinden voor de uitbreiding van de rol van bibliotheken in hun gemeenschap. Met een verfrissende kijk stellen ze de traditionele, en vrij elitaire, bibliotheek in vraag om volop de kaart te trekken van een nieuwe professionaliteit op vlak van sociale inclusie.
Beide Britse auteurs hebben hun sporen met sociale rechtvaardigheid verdiend. John Pateman is hoofd van de dienst Bibliotheken, Leren & Inclusie in Lincolnshire County Council en John Vincent werkt voor The Network, dat sociale uitsluiting bestrijdt in bibliotheken, musea en archieven.
Verplichte kost voor de beleidsmakers van de Vlaamse openbare bibliotheken. Als de bibliotheek één toekomst heeft, is het die van democratisering en maatschappelijke integratie.
De noodzaak om sociale uitsluiting aan te pakken wordt steeds dringender naarmate de kloof tussen rijk en arm steeds groter wordt. Eén minpunt: De aangehaalde cases zijn allemaal Angelsaksisch, interessante projecten op het Europese vasteland zijn helaas niet gekend door de auteurs. Toch een uniek boek.