VVBAD

Openbare bibliotheken, (hoge)schoolbibliotheken, universitaire en wetenschappelijke bibliotheken, documentatiecentra, openbare en privaatrechtelijke archiefdiensten dragen, elk vanuit hun specifieke opdracht, bij aan het bewaren, ontsluiten en beschikbaar stellen van een breed spectrum van informatie. Het gaat om ruim 1.400 instellingen met naar schatting drie miljoen gebruikers. Hun maatschappelijk relevante opdrachten willen ze optimaal uitvoeren.

Daartoe vragen ze aan de federale overheid:

• Maatregelen voor gelijke toegang tot informatie;

• Een meervoudig wettelijk depot;

• Een verlaagd btw-tarief voor elektronische informatie en cultuurproducten;

• Een gereglementeerde boekenprijs;

• Aangepaste regelingen voor de federale archieven en voor de bibliotheken en documentatiediensten van federale instellingen. 

1. Toegang tot informatie

Iedereen heeft recht op informatie. Een goed uitgebouwd netwerk van bibliotheken, archieven en documentatiecentra draagt daartoe bij. De overheden moeten passende maatregelen nemen om het recht op informatie voor alle inwoners te garanderen, in de praktijk te brengen en drempels te slopen of zo laag mogelijk te houden

1.1. Digitale kloof en e-government

Alle onderzoeken wijzen erop dat er een nieuwe tweedeling in de maatschappij groeit tussen zij die vlot overweg kunnen met digitale informatie, en zij die dat niet kunnen. Het leveren van betaalbare pc's en internetverbindingen is een stap in de goede richting maar onvoldoende. Digitale ongeletterdheid heeft immers evenveel te maken met onvoldoende kennis om met nieuwe media en ICT om te gaan. Bibliotheken zijn als eerstelijns voorziening een van de aangewezen plaatsen om mensen met nieuwe media en ICT te leren omgaan. Ze zijn gemakkelijk toegankelijk en fungeren minder in een opleidingscontext. Daarom moeten bibliotheken meer ingezet en beter uitgerust worden om de kloof tussen ‘informatierijken' en ‘informatiearmen' te overbruggen, iedereen op weg te helpen in de digitale wereld en op deze manier sociale uitsluiting tegen te gaan.

De federale overheid doet grote inspanningen om haar digitale dienstverlening te verbreden. Maar bibliotheken, archieven en documentatiecentra worden veel te weinig betrokken in de pogingen om het brede publiek hiermee te bereiken. Omdat deze instellingen meestal een lage drempel hebben, ruim verspreid zijn, naast klassieke ook digitale bronnen aanbieden en expertise ter zake in huis hebben, moeten ze structureel ingeschakeld worden bij de e-governmentpolitiek.

De federale overheid moet verder het Belgisch Staatsblad en zijn voorgangers digitaliseren, er optische karakterherkenning op laten uitvoeren en publiceren op internet. Dit relatief goedkope project zou zowel in het kader van het e-government als in het kader van het erfgoedbeleid prioritair moeten zijn. Momenteel is het Staatsblad op internet slechts beschikbaar vanaf juni 1997.

1.2. Auteursrecht

De digitale ontwikkelingen hebben een grote impact op de manier waarop informatie en cultuurproducten gecreëerd, verspreid en geraadpleegd worden. Het auteursrecht is niet langer aangepast aan de huidige werkwijzen. Een actualisering van het auteursrecht, met aandacht voor de bescherming van de rechten van auteurs, uitgevers en gebruikers in een digitale omgeving, dringt zich dan ook op. Het streefdoel is een evenwicht tussen de belangen van de rechthebbenden en die van het publiek, rekening houdend met het algemene belang. Een transparante inning en verdeling van de rechten, gebruiksvriendelijke licentiemodellen en transparante wettelijke uitzonderingen die de werking van bibliotheken en archieven kaderen, zijn hiertoe belangrijke instrumenten.

2. Wettelijk Depot

Momenteel is de Koninklijke Bibliotheek bij wet als enige verantwoordelijk voor het Wettelijk Depot, de verplichting om van alle publicaties een exemplaar aan de overheid te bezorgen. Deze regeling is niet meer aangepast aan de Belgische staatsstructuur. Daarom is het wenselijk dat er, in overleg met de Koninklijke Bibliotheek, ook decretale depots per gemeenschap worden ingesteld; in Vlaanderen met publicaties verschenen in het bevoegdheidsgebied van de Vlaamse Gemeenschap en publicaties van Vlamingen verschenen in het buitenland. Een meervoudig depot, zoals dat in de meeste Europese landen bestaat (en niet alleen die met een federale staatsstructuur), biedt een grotere (bibliografische) dekking én een verdubbelde fysieke overlevingskans van het patrimonium. Het wettelijk depot en de decretale depots moeten op alle vormen van informatie van toepassing zijn, ook op de elektronische, met inbegrip van het internet.

3. Verlaagd btw-tarief voor informatie

Voor gedrukte informatie hanteert België, zoals de meeste EU-landen, een verlaagd btw-tarief van 6%. Voor kranten en weekbladen is dat zelfs 0%. Voor (vaak dezelfde) informatie in elektronisch formaat geldt echter het standaardtarief van 21%. De bibliotheek- en archiefsector pleit voor een verlaagd btw-tarief voor alle informatie (zelfs muziek en speelfilm) of die op analoge of op digitale wijze aan het publiek wordt aangeboden.

4. Gereglementeerde boekenprijs

Boeken zijn unieke en onvervangbare dragers van kennis, inspiratie, verbeelding en vrije tijd; op educatief vlak zorgen boeken ervoor dat onze bevolking de voorsprong behoudt op kennisgebied, de basis van onze welvaart. Een gunstig klimaat waarin boeken op brede schaal gecreëerd en verkocht kunnen worden, is dan ook van belang voor de hele samenleving. Een gereglementeerde boekenprijs leidt voor de consument tot boeken die blijvend aangeboden worden tegen betaalbare prijzen en garandeert de keuze uit een breed aanbod via vele winkelpunten.

5. Federale archieven

5.1. Wet- en regelgeving

In het Belgisch Staatsblad van 19 mei 2009 verscheen de ‘Wijziging van de archiefwet van 24 juni 1955', die de termijnen van overbrenging, openbaarheid en raadpleegbaarheid inkort, en een kader creëert om de taken van het rijksarchief te definiëren. Het is voorlopig nog wachten op de nodige uitvoeringsbesluiten.

De Vlaamse archivarissen vragen met aandrang dat er meer overleg en afstemming komt met de gemeenschappen en de gewesten die de hun ingevolge de opeenvolgende staatshervormingen toegewezen bevoegdheden inzake archieven, opnemen. Dit overleg en die afstemming zouden moeten leiden tot een samenwerkingsakkoord. Alleen met een samenwerkingsakkoord kan een sluitende regeling tot stand komen ter vrijwaring van het archivalisch patrimonium, en het administratieve en culturele belang ervan.

Tevens vragen zij om de federale wetgeving betreffende de bescherming van de persoonlijke levenssfeer ten aanzien van de verwerking van persoonsgegevens beter af te stemmen op de noden van de archiefsector. Het recht op de bescherming van de persoonlijke levenssfeer moet op een meer evenwichtige manier afgewogen worden met het recht op informatie en (wetenschappelijk) onderzoek.

5.2. Ondersteuning van het archiefwezen

De Vlaamse archivarissen vragen dat er voldoende financiële middelen ter beschikking zouden worden gesteld om de federale overheidsarchieven in goede, geordende en toegankelijke staat te brengen. Hierbij is het van belang dat zowel in de dynamische als in de statische fase van de documenten aan een degelijk document- en archiefbeheer kan worden gedaan.

Zij vragen dat voorzien zou worden in de functies van verantwoordelijke voor het documentbeheer en van archivaris bij de federale overheid. Een beter beheer van documenten en archieven bevordert de efficiënte werking van de overheid en verdient zichzelf zo terug.

5.3. De titel van archivaris

De Vlaamse archivarissen vragen ten slotte dat de overheid de erkenning van de titel van archivaris zou regelen.

6. Bibliotheken en documentatiediensten van federale instellingen

6.1. Koninklijke Bibliotheek van België

De Koninklijke Bibliotheek beheert een uitzonderlijk rijk en uniek cultureel en wetenschappelijk patrimonium. Deze federale wetenschappelijke instelling heeft in het verleden al te lang geworsteld met problemen die haar werking belastten. Haar opdrachten zijn nu duidelijk geformuleerd. Opdat de Koninklijke Bibliotheek haar patrimonium op een degelijke manier zou kunnen uitbreiden, bewaren en beschikbaar stellen aan de diverse maatschappelijk groepen, vragen de Vlaamse wetenschappelijke bibliothecarissen en documentalisten uitdrukkelijk dat in de komende legislatuur de noodzakelijke financiële, structurele en personeelsmiddelen vrijgemaakt zouden worden.

De bibliothecarissen en documentalisten vragen ook dat de Koninklijke Bibliotheek als de grootste erfgoedbibliotheek, niet alleen van België, maar ook van Vlaanderen, de expliciete opdracht zou krijgen om, naar het voorbeeld van soortgelijke instellingen in het buitenland, in nauw overleg met de gemeenschappen een voortrekkersrol op te nemen inzake ontsluiting, digitalisering en conservering en in het opzetten van grote samenwerkingsprojecten, en zich te ontwikkelen tot nationaal en internationaal aanspreekpunt ter zake.

6.2. Andere federale bibliotheekinstellingen

De diverse federale overheidsbibliotheken en de bibliotheken van de federale wetenschappelijke instellingen beschikken over rijke collecties die verband houden met de behandelde disciplines en daarom vaak uniek zijn. Deze documentatie, die in eerste instantie opgebouwd wordt ten behoeve van de eigen onderzoekers en ambtenaren, staat ook ter beschikking van het publiek en kan via interbibliothecair leenverkeer aangevraagd worden in openbare en wetenschappelijke bibliotheken. Dit is een te hoge drempel voor de toegang tot deze collecties. De Vlaamse wetenschappelijke bibliothecarissen en documentalisten vragen om de nodige middelen te voorzien opdat deze informatieschat, vaak opgebouwd sinds 1831, beter toegankelijk wordt en beschikbaar is voor elke burger. Dit kan gebeuren door voldoende gekwalificeerd personeel aan te trekken en aan te houden en door gelden vrij te maken voor projecten die het uitbouwen, het in stand houden en het verbeteren van de elektronische catalogi en van toegangsmogelijkheden tot deze catalogi tot doel hebben.

De gemeenschappelijke catalogus van de bibliotheken van de federale overheidsdiensten en van de federale wetenschappelijke instellingen moet ondersteund en beschikbaar blijven; projecten op het gebied van retrocatalogisering, waarbij de collecties van de bibliotheken zichtbaar worden op internet, moeten worden gehandhaafd en verder ontwikkeld.

6.3 Een preserverings- en conserveringsbeleid

De federale overheid moet daarom, in nauw overleg met de gemeenschappen, een masterplan opstellen voor het behoud van het culturele erfgoed en daarvoor middelen voorzien. Het culturele erfgoed uit de 19de eeuw en een groot deel van de 20ste eeuw dreigt in een snel tempo te vergaan wegens de slechte papierkwaliteit die toen gebruikt werd. Daarnaast is er vooral het probleem van de langetermijnbewaring van digitaal documentair erfgoed, onder meer omdat door snelle technologische vernieuwingen de hardware en de software om deze informatie te lezen niet meer beschikbaar is of omdat de digitale documenten zelf onleesbaar zijn geworden.

De Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek, Archief en Documentatie vzw (VVBAD) vertegenwoordigt de instellingen en de professionals uit de bibliotheek-, archief- en documentatiesector. De vereniging telt meer dan 1200 leden.

Voor meer informatie kunt u terecht bij: bruno [dot] vermeeren [at] vvbad [dot] be